- Położone u podnóża Wezuwiusza starożytne Pompeje zostały założone w VII wieku p.n.e. przez starożytny lud Osków
- Żyzne gleby wulkaniczne sprawiły, że mała wioska rolnicza mogła rozwijać się dzięki uprawą zboża, winorośli i oliwki
- Dzięki ścisłej współpracy z Rzymem, na przestrzeni lat osada bardzo dynamicznie się rozwijała stając się potężnym portem i ważnym ośrodkiem handlu morskiego
- Kres trwającej ponad 800 lat historii miasta położyły tragiczne w skutkach katastrofy naturalne
- Najpierw w 62 roku n.e. miasto nawiedziło potężne trzęsienie ziemi, które spowodowało śmierć tysięcy ludzi i zniszczyło większą część ówczesnej zabudowy (infrastrukturę odbudowano)
- Jak się okazało trzęsienie ziemi było tylko ostrzeżeniem, gdyż w 79 roku n.e. miała miejsce potężna erupcja Wezuwiusza, która oprócz Pompejów zniszczyła także Herkulanum i Stabie
- Ludzkość wie więcej o tej zagładzie dzięki dwóm listom jakie Pliniusz Młodszy (polityk i pisarz rzymski) zaadresował do Korneliusza Tacyta, rzymskiego historyka, który gromadził materiały do stworzenia historii Cesarstwa Rzymskiego. Listy miały być opisem ostatnich chwil życia Pliniusza Starszego (pisarz rzymski, dowódca floty rzymskiej, który widząc wybuch wulkanu udał się z pomocą w okolice miasta i tam zginął), a stały się świadectwem historii i opisem tragicznych wydarzeń
- Poruszające listy Pliniusza Młodszego są jedyną relacją naocznego świadka wybuchu. Mimo iż zostały napisane 25 lat po katastrofie i nie przetrwały do czasów współczesnych (treść przekazywana była w postaci kopii i odpisów) to są dla historyków wiarygodnym źródłem pierwotnym, tego co wydarzyło się w 79 roku n.e.
- Początkowo w wyniku wybuchu z krateru wydostał się słup ognia, a wyrzucone w powietrze gorące fragmenty skał (lapille) spadały na miasto wzniecając pożary i niszcząc zabudowę
- Pliniusz Młodszy, będący w chwili wybuchu po drugiej stronie Zatoki Neapolitańskiej w mieście Misenum pisał, że „Chmura unosiła się z góry… Mogę najlepiej opisać jej kształt, porównując ją do sosny. Wznosiła się w niebo na bardzo długim „pniu”, z którego rozpościerały się „gałęzie”
- Wielka czarna, chmura zawierająca popiół, pumeks i inną materię wulkaniczną spadła na miasto, grzebiąc na wieki Pompeje i jego mieszkańców
- Deszcz popiołów zaskoczył wielu mieszkańców miasta w trakcie „normalnego” życia, więc często zwłoki znajdowane były w pozycji w jakiej zastygli i zostali przysypani materiałem wulkanicznym
- Pliniusz Starszy korzystając ze statków rzymskiej marynarki wojennej, próbował ratować życie cywilów. Jego siostrzeniec (Pliniusz Młodszy) pisał: „Popiół spadał teraz na statki, ciemniejszy i gęstszy, im bliżej się znajdowały. Teraz były to kawałki pumeksu i skały, które były czarne, spalone i rozbite przez ogień. Teraz morze jest płytkie; szczątki z góry blokują brzeg”
- Rankiem kolejnego dnia chmura toksycznego gazu dotarła do Pompejów. Każdy, kto jeszcze pozostał przy życiu, zginął przez uduszenie
- Flota płynąca z pomocą napotkała problemy – „… Wydawało się, że morze jest wciągane do tyłu, jakby było odpychane przez wstrząs lądu. Z pewnością linia brzegowa się przesunęła, a wiele morskich stworzeń zostało na suchym piasku. Za nami były przerażające ciemne chmury, rozdzierane przez pioruny, skręcane i miotane, otwierające się, by ukazać ogromne postacie ognia. Były jak pioruny, ale większe.” Finalnie Pliniusz Starszy dopłynął do Stabi, ale tam poniósł śmierć w wyniku zatrucia toksycznymi oparami siarki i innych gazów
- Przez ponad tysiąc lat pyły wulkaniczne skrywały tajemnice miasta. W 1748 roku podczas budowy kanału przypadkowo natrafiono na starożytne przedmioty i napisy, świadczące o istnieniu miasta na tym terenie
- Gruba warstwa pyłu wulkanicznego utrwaliła dla przyszłych pokoleń budynki, przedmioty a także ciała zwierząt i ludzi
- Prace archeologiczne na przestrzeni lat były prowadzone w różnym tempie. Dopiero w 1860 roku, kiedy dyrektorem wykopalisk został archeolog Giuseppe Fiorelli, prace zaczęły być skoordynowane i systematyczne. Oprócz prac odkrywczych, na terenie parku zaczęły być prowadzone prace związane z konserwacją i katalogowaniem wszystkich zabytków
- To wtedy teren podzielono na sektory (regiones), kwartały (insulae) i poszczególne domy, którym nadano numery. Ulice w mieście krzyżowały się zazwyczaj pod kątem prostym
- Giuseppe Fiorelli opracował metodę gipsowych odlewów, dzięki której możliwe było stworzenie odlewów ciał w ich oryginalnym ułożeniu. Dziś gipsowe rzeźby dokumentują ostatnie, dramatyczne chwile życia wielu ludzi
- Współczesne Pompeje to najsłynniejszy park archeologiczny na świecie, wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO
- Do najważniejszych zachowanych budynków należą: główny plac miasta, świątynie, teatr i amfiteatr, termy, wille, oraz… dom publiczny
- Główne wejście na teren kompleksu prowadzi przez efektowną bramę miejską tzw. Bramę Morską (Porta Marina), za którą rozciąga się Via Marina – brukowana ulica z wysokimi kamiennymi krawężnikami
- Przy Via Marina stoją ruiny Świątyni Apollina (Santuario di Apollo), z replikami posągów Apollina i Diany, kolumną jońską i kamiennym ołtarzem oraz znajdująca się naprzeciwko Bazylika (Basilica Pompeiana), zniszczona w czasie trzęsienia ziemi w 62 roku i potem nieodbudowana
- Na końcu ulicy Via Marina znajduje się Forum (Foro Civile de Pompei), czyli dawny rynek otoczony kolumnadą. W starożytności plac o wymiarach 38 x 157, był centrum życia publicznego, wokół którego znajdowały się budynki rządowe, świątynie czy hala targowa (Macellum). Obecnie na placu ustawiono posągi oraz ruiny Świątyni Jowisza (Tempio di Giove)
- Na Forum oraz w wielu innych miejscach starożytnego miasta można natknąć się na inspirowane sztuką grecką i rzymską rzeźby polsko-francuskiego artysty Igora Mitoraja
- W Pompejach istniał Teatr Wielki z widownią na 5.000 widzów, gdzie wystawiano sztuki teatralne oraz znajdujący się obok Teatr Mały (Odeon) mieszczący 1.500 widzów, na którym odbywały się pokazy muzyczne i spotkania poetyckie
- Większą widownię (liczącą 20.000 miejsc) miał Amfiteatr zbudowany w 80 r. p.n.e. Na arenie w kształcie owalu w starożytności organizowano zawody sportowe oraz walki gladiatorów, a w 1971 roku odbył się tam… koncert rockowy. W wyreżyserowanym spektaklu Live at Pompeii, który odbył się bez udziału publiczności zagrał zespół Pink Floyd
- Ważnym miejscem w starożytnych Pompejach były termy. Na terenie wykopalisk odkryto trzy kompleksy term: Podmiejskie (Terme Suburbane) Centralne (Terme Centrale) i Stabiańskie (Terme Stabiane), bogato zdobione freskami i erotycznymi mozaikami
- Pompeje nazywane były miastem rozpusty, ponieważ mieścił się tam unikatowy dom publiczny – Lupanar (nazwa ,,Lupanar” wywodzi się od słowa „Lupus”, czyli wilk, ponieważ prostytutki w starożytnym Rzymie nazywane były wilczycami). Budynek burdelu składał się z 10 małych pokoi i korytarzy ozdobionych erotycznymi freskami (wskazującymi oferowane usługi) i napisami (przykładowo gości witał łaciński napis: Hic habitat felicitas co znaczy „Tu mieszka szczęście”)
- Uwagę zwraca fakt, że podczas prac wykopaliskowych na terenie kompleksu archeolodzy odkryli bardzo wiele naczyń, malowideł czy rzeźb o zabarwieniu erotycznym
- W 1819 roku król Franciszek wraz z rodziną odwiedził Pompeje, ale widząc erotyczne dzieła sztuki wywodzące się ze starożytności, nakazał przenieść je do Narodowego Muzeum Archeologicznego w Neapolu i zamknąć w „tajnym gabinecie” (Gabinetto Segreto), gdzie lubieżne i sprośne artefakty mogli oglądać tylko wybrani (od 2000 roku zbiory udostępniono wszystkim pełnoletnim zwiedzającym)
- W wielu punktach miasta znajdowały się termopolia (thermopolium) czyli starożytne „fast-foody”. Były to otwarte na główną ulicę jadłodajnie, z charakterystycznymi długimi ladami i otworami na wielkie gary
- Stanowisko archeologiczne oplecione jest gęstą siecią dróg, wokół których zachowały się liczne domy mieszkalne. Domy nazwano na podstawie artefaktów znalezionych wewnątrz lub inskrypcji pozostałych na ścianach
- Wśród najważniejszych „domów” odkrytych w Pompejach wymienić należy Dom Fauna (Casa del Fauno), który wziął swą nazwę od rzeźby tańczącego fauna, która ozdabiała domową fontannę. W domu znajdowały się dwa ogrody, a jego wnętrza zdobiły malowidła i efektowna mozaika przedstawiająca scenę bitwy pod Issos, w której brał udział Aleksander Macedoński (oryginał przeniesiony do Muzeum w Neapolu)
- Innymi budynkami wartymi uwagi z okazałymi malowidłami i pięknymi freskami są: Dom Wettiuszów (Casa dei Vetti), Dom Lorejusza Tyburtynusa , Dom Menandra (Casa del Menandro) czy Dom Salustiusza
- Bardzo efektowna jest znajdująca się o obok głównego parku Willa z Misteriami (Villa dei Misteri), z bardzo dobrze zachowanymi freskami przedstawiającymi Misteria dionizyjskie (29 postaci ilustrujących rytuał wtajemniczenia). Ozdoba ścienna ma aż 3 m wysokości i 17 m długości
- W wielu odkrytych budynkach pogrzebanego miasta zachowały się malowidła ścienne oraz dekoracyjne mozaiki. Ponadto na terenie kompleksu odnaleziono tysiące rzeźb i posągów wykonanych z tufu wulkanicznego, kamienia, drewna, marmuru i brązu
- Dla ochrony starożytnego dziedzictwa, najważniejsze skarby i artefakty wykopane spod popiołów przeniesiono do Narodowego Muzeum Archeologicznego w pobliskim Neapolu
