- Fez to jedno z najważniejszych miast Maroko, które zachowało autentyczny klimat dawnych epok. To praktycznie Maroko w pigułce. Historia sięgająca średniowiecza, architektura typowa dla krajów Maghrebu i gwarna atmosfera starej medyny
- Założony w VIII wieku i otoczony murami obronnymi Fez początkowo był miejscem schronienia dla prześladowanych muzułmanów. Napływali oni z Andaluzji (uciekając przede wszystkim z Kordoby) oraz z rejonu dzisiejszej Tunezji (przede wszystkim z okolic Kairuanu) tworząc oddzielne osady
- Średniowieczny Fez był wielkim bazarem. Zjeżdżali tam kupcy z Afryki, Europy i Azji aby handlować najróżniejszymi towarami W XI wieku połączono obie osady leżące po obu stronach rzeki Oued Bou Khrareb tworząc ogromną dzielnicę handlową Fes El Bali (tzw. Stary Fez)
- Dynamiczny rozwój miasta i wyeksponowanie jego reprezentacyjnych funkcji wymusiło powstanie dzielnicy Fes Jdid (tzw. Nowy Fez), gdzie ulokowano nowe suki oraz rezydencje, pałace i meczety
- Średniowieczny układ miasta przetrwał do dziś. Sercem Fezu są stare medyny Fes El Bali i Fes Jdid a pozostałą część stanowi rozległa, nowoczesna dzielnica Ville Nouvelle, założona w XX wieku w czasie francuskiego protektoratu nad Marokiem
- W przypadku starej medyny Fes El Bali w opisie zwykle pojawia się słowo labirynt i nie jest ono przesadzone. To mieszanka około 9 tysięcy wąskich, krętych uliczek biegnących w różnych kierunkach, do tego place, schody, ślepe zaułki oraz mniejsze i większe zakamarki. Historyczna dzielnica to jednak przede wszystkim gwarne, kolorowe suki, które przyciągają turystów swoją autentycznością
- Ulice handlowe pełne są kramów i straganów, na których kupić można praktycznie wszystko. Medyna miejscami jest usystematyzowana i podzielona na różne cechy rzemieślnicze. I tak przykładowo:
- suk ceramiczny pełen jest naczyń i produktów dekoracyjnych wykonanych z fajansu (często pomalowanych w tradycyjne dla Fezu kolory biały i niebieski)
- na placu stolarzy (Place Nejjarine) można podglądnąć prace stolarzy i artystów rzeźbiących w drewnie (można tam kupić półki, stoły, krzesła, sprzęty domowe czy drewniane pamiątki). Na placu stoi także słynna fontanna Nejjarine oraz odrestaurowany, trzypiętrowy budynek, w którym znajduje się Nejjarine Muzeum czyli Muzeum Sztuki i Rzemiosł Drewnianych, gdzie prezentowane są drewniane artefakty z całego Maroka
- głośno jest na placu mosiężników (Place Seffarine), gdzie swoje pracownie mają rzemieślnicy zajmujący się obróbką metalu. W warsztatach można zobaczyć „na żywo” pracę mistrzów wytwarzających lampy, patelnie, garnki, misy, patery, dzbany czy charakterystyczne czajniczki do zaparzania berberyjskiej herbaty
- charakterystyczny dla Souk El Henna i Souk al-Attarine jest unoszący się aromat przypraw, a na tych targowiskach można kupić także perfumy, zioła i naturalne kosmetyki
- Na terenie Medyny unosi się nie tylko zapach przypraw, ale także… smród z dzielnicy garbarni. To właśnie tradycyjne garbarnie i farbiarnie skór są miejscami przyciągającymi turystów spacerujących po starych dzielnicach Fezu
- Sam Fez już w średniowieczu słynął z produkcji wyrobów skórzanych. Do dziś cały proces zmiękczania, barwienia i suszenia skór odbywa się zgodnie z wielowiekową tradycją, co niestety skutkuje nieprzyjemnym zapachem i produkcją dużej ilości zanieczyszczeń
- Najsłynniejszą z manufaktur znajdujących się w medynie jest garbarnia Chouara (Chouwara) powstała już w XI wieku. Na dużym placu otoczonym wysokimi budynkami znajdują się stare kamienne kadzie wypełnione kolorowymi barwnikami. Pierwszy etap to oczyszczanie i zmiękczanie twardych skór. W tym celu skóry moczy się przez kilka dni w białym płynie przygotowanym z połączenia wapna palonego, soli, wody oraz… krowiego moczu i odchodów gołębi. Następnie tak przygotowane skóry wrzuca się do kadzi garbarskich wypełnionych kolorowymi, naturalnymi barwnikami (dla uzyskania odpowiednich odcieni stosuje się mak, miętę, szafran, kurkumę czy liście indygowca). Ostatnim elementem procesu jest suszenie zabarwionych skór
- Cały proces najlepiej obserwować z góry. W budynkach otaczających garbarnie ulokowały się liczne sklepy z wyrobami skórzanymi, które udostępniają dla turystów swoje balkony i tarasy. Turystom często podaje się liście mięty aby zneutralizować nieprzyjemny zapach
- Obserwując garbarnie można uwiadomić sobie jak ciężka i nieprzyjemna jest codzienna praca marokańskich garbarzy. W upale i smrodzie rzemieślnicy ugniatają własnymi nogami skóry w kadziach oraz pilnują, żeby były odpowiednio wybarwione
- Na wielu stoiskach medyny sprzedawane są oryginalne… i nie oryginalne wyroby jak buty, kapcie, kurtki, torebki, portfele wykonane z krowich, kozich a czasem i wielbłądzich skór
- W powszechnej opinii zwykło się przyjmować, że Rabat jest stolicą administracyjną, Marrakesz stolicą kulturalną, Casablanca stolicą biznesową, a Fez stolicą religijną i intelektualną Maroko (historycznie Fez był ustanowiony pierwszą stolicą kraju w 807 roku i zachował ten status przez setki lat)
- Nie bez przyczyny Fez uważany jest za centrum naukowe i duchowe kraju, gdyż działa tutaj powstały w IX wieku Meczet Al-Karawijjin (Al Quaraouiyine) – jedna z najbardziej okazałych świątyń w świecie arabskim, będący jednocześnie… uniwersytetem. Potężny ośrodek religijno-naukowy ściągał do Fezu wybitnych uczonych i duchownych z całego świata islamskiego
- Meczet Al-Karawijjin, którego budowę rozpoczęto w tym samym wieku, co budowę miasta Fez, jest dziś najważniejszym zabytkiem starej medyny. Co ciekawe założycielką meczetu była… kobieta. Przyjmuje się, że ufundowała go Fatima al-Fihri, córka bogatego kupca z tunezyjskiego Kairouanu (stąd nazwa meczetu) – chodź ten fakt nie ma pewnego potwierdzenia w zapisach historycznych
- Współczesny kompleks to rozległa budowla z zielonym dachem i górującym nad starym miastem minaretem. Do meczetu mogą wejść tylko muzułmanie, a pozostałym pozostaje podziwianie meczetu z dachów sąsiednich budynków
- Przy meczecie powstał Uniwersytet Al-Karawijjin, w którym początkowo nauczano Koranu, a potem rozszerzono kształcenie o matematykę, logikę, astronomię, prawo czy medycynę. Uczelnia już wtedy zaczęła nadawać współcześnie znane stopnie naukowe
- Elementem kompleksu Al-Karawijjin jest także biblioteka założona w IX wieku i uznawana za najstarszą, nieprzerwanie działającą bibliotekę na świecie. W jej murach zgromadzono księgozbiór sięgający historią czasów średniowiecza, kolekcję starodawnych rękopisów, archiwalne dokumenty czy dawne egzemplarze Koranu
- Uniwersytet Al-Karawijjin uznawanym jest za najstarszą nieprzerwanie działającą instytucje szkolnictwa wyższego na świecie. Często uznaje się go także na najstarszy uniwersytet, chodź oficjalny status uniwersytetu uczelnia uzyskała dopiero w 1963 roku
- W obrębie medyny istnieją także inne znaczące kompleksy religijne. Miejscem pielgrzymek muzułmanów jest Mauzoleum Idrisa II (Mausoleum of Moulay Idriss II) – Idris II uważany za założyciela i patrona Fezu, prawdopodobnie został pochowany w tym miejscu, wewnątrz znajduje się jego grób. Z kolei w sercu Dzielnicy Andaluzyjskiej znajduje się założony w IX wieku Meczet Andaluzyjczyków (Al-Andalusiyyin Mosque), z ogromną, bogato zdobioną bramą wejściową (zgonie z niepotwierdzonym przekazem fundatorką meczetu miała być Maryam al-Fihri, czyli siostra Fatimy al-Fihri)
- Na terenie całej medyny rozsiane są także muzułmańskie szkoły koraniczne tzw. medresy, zbudowane w myśl marokańskiego i mauretańskiego stylu architektonicznego. W budynkach zazwyczaj znajdowała się biblioteka, sala modlitw i niewielkie pokoje dla studentów
- Medresy w odróżnieniu od meczetów zostały udostępnione dla zwiedzających. Najbardziej znanymi szkołami koranicznymi są Medresa Bu Inania oraz Medresa Al-Attarine. W ich wnętrzach można zobaczyć bogato zdobione oryginalnymi mozaikami dziedzińce i krużganki, dekoracje z drewna cedrowego oraz różne orientalne ozdoby. Naprzeciwko wejścia do Medresy Bu Inania znajduje się XIV-wieczny zegar wodny (w budynku Dar al-Magana). Zegar składa się z 12 okien i zawieszonych nad nimi mosiężnych mis, a jego dokładne działanie do dziś nie jest znane
- Wokół medyny Fes El Bali zachowała się znaczna część średniowiecznych murów obronnych. Do dzielnicy wchodzi się przez jedną z kilku bram miejskich m.in. Bab Mahrouk, Bab Guissa, Bab Ftouh oraz szczególnie efektowną Bab Bou Jeloud, ozdobioną z jednej strony zieloną a z drugiej strony niebieską mozaiką. Kiedyś bramy pełniły funkcje obronne, były strzeżone przez oddziały wojskowe i zamykane na noc, dziś są jednymi z atrakcji turystycznych starej medyny. Wzdłuż murów obronnych zbudowano dodatkowo także ufortyfikowane bastiony (Borj Nord i Borj Sud), które miały chronić miasto przed atakami wojsk osmańskich
- Główną częścią drugiej medyny Fes Jdid jest wielki Pałac Królewski (Dar El Makhzen) wokół, którego powstały liczne parki, meczety, fonduki, medrasy oraz Mellah czyli historyczna dzielnica żydowska
- Palais Royal Dar El Makhzen zajmuje większą część dzielnicy, a we wnętrzu ogromnego kompleksu znajdują się ogrody, fontanny, meczety oraz budynki administracyjne i mieszkalne. Pałac użytkowany przez Króla Maroka jest niedostępny dla turystów. Uwagę zwraca usytuowana od strony placu Place des Alaouites, złocona i pięknie zdobiona brama wejściowa
- Do pałacu i placu Place des Alaouites przylega dawna dzielnica żydowska Mellah (po arabsku oznacza sól, nazwa wzięła się najprawdopodobniej od magazynu soli lub źródła słonej wody w okolicy). Lokalizacja blisko ośrodka władzy jest nieprzypadkowa, gdyż przez wieki kolejni władcy korzystali z kontaktów handlowych społeczności żydowskiej, dodatkowo chcieli ją ochronić od represji ze strony muzułmanów żyjących w starej medynie
- Współczesne życie Mellah toczy się wokół głównej ulicy handlowej Derb al-Souq, do której prowadzą monumentalne bramy Bab Semmarine i Bab el-Mellah. Charakterystyczna dla tej części Fezu jest wyższa zabudowa mieszkalna z dużą ilością okien i balkonami zwróconymi w stronę ulicy. W lokalach na parterze dominują suki handlowe oraz warsztaty rzemieślnicze. W dzielnicy znajdują się także dwie stare synagogi Ibn Danan Synagogue i Synagogue Al Fassiyine
- Medyna w Fezie uważana jest za największe, średniowieczne stare miasto w świecie arabskim i została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO
- Na wzgórzu wznoszącym się ponad miastem znajdują się ruiny XIV-wiecznych Grobowców Marynidów, sułtanów władających Marokiem w dawnych czasach. Z tego miejsca roztacza się spektakularna panorama starego Fezu
