Vukovar - W 2 minuty

Tam gdzie Dunaj całuje niebo (Tamo gdje Dunav ljubi nebo) – to hasło, które promuje Vukovar, miasto leżące u zbiegu rzeki Vuka i Dunaju

Vukovar był boleśnie naznaczony przez historię. W czasie wojny serbsko-chorwackiej w 1991 roku miasto zostało niemal całkowicie zniszczone

W rejonie wschodniej Slawoni latami narastały napięcia etniczne. Serbowie pod płaszczykiem realnego zagrożenia ze strony Chorwatów zaczęli uzbrajać swoich rodaków zamieszkujących rejon Vukovaru

Zarzewiem konfliktu był incydent, który wydarzył się w sąsiedniej wsi Borovo Selo. Dwóch chorwackich policjantów próbowało zdjąć flagę Jugosławii z jednego z miejskich budynków i zastąpić ją flagą Chorwacji. Funkcjonariusze zostali schwytani, a przybyły z pomocą oddział chorwackiej policji wpadł w zasadzkę. W masakrze zginęło 12 chorwackich mundurowych

Eskalujący dotąd konflikt pomiędzy Serbami i Chorwatami przybrał na sile. Wkrótce rząd chorwacki przyjął deklarację niepodległości od Jugosławii, a w odwecie Serbowie (Jugosłowiańska Armia Ludowa) rozpoczęli oblężenie Vukovaru zajmując prawie wszystkie wioski wokół miasta

Otoczonego Vukovaru broniła armia składająca się z kilkuset członków Gwardii Narodowej, miejscowych policjantów oraz ochotników bez doświadczenia wojskowego, wyposażonych w broń lekką. Na przeciwko stanęła armia w sile ponad 36.000 żołnierzy uzbrojona w czołgi, wozy opancerzone, lotnictwo, a nawet okręty wojenne pływające po Dunaju

Oblężenie miasta zaczęło się 25 sierpnia 1991 roku i trwało do 18 listopada 1991 r.

W tym czasie trwały ciężkie walki. Miasto było ostrzeliwane z ciężkiej artylerii i broni pancernej (na miasto spadało nawet kilka tysięcy pocisków i rakiet dziennie). Garstka ochotników dzielnie stawiała opór agresorowi. W pewnym momencie władze serbskie wysłały w rejon konfliktu dodatkowe czołgi T-55, które obrońcy Vukovaru skutecznie niszczyli używając min. W czasie bitwy jedna z ulic miasta nazywana była „cmentarzyskiem czołgów” (groblje tenkova)

Vukovar skapitulował 18 listopada 1991 r. zupełnie odcięty od zaopatrzenia w żywność, amunicję i środki medyczne (przez pewien okres zaopatrzenie dostarczano przez… pole kukurydzy w pobliżu sąsiednich wsi). Całe miasto legło w gruzach (zostało pierwszym prawie całkowicie zniszczonym dużym miastem w Europie od czasów zakończenia II wojny światowej)

W trwającej 87 dni bitwie o Vukovar życie straciło kilka tysięcy żołnierzy bo obu stronach frontu (brak potwierdzonych oficjalnie statystyk). Jednak koszmar miasta jeszcze się nie skończył

Armia serbska wkraczając do Vukovaru rozpoczęła zbrodnie przeciwko obrońcom miasta i ludności cywilnej, łamiąc wcześniejsze ustalenia z Międzynarodowym Czerwonym Krzyżem i europejskimi obserwatorami. Tysiące ludzi wywożono do obozów w Serbii, część z nich zabijano (los niektórych do dziś jest nieznany)

Świat dowiedział się o okrucieństwach jakie spotkały mieszkańców Vukovaru po odkryciu obozu w pobliskiej wsi Ovcary. W budynkach gospodarczych urządzono obóz przejściowy gdzie przeprowadzano masowe egzekucje. Zaraz po zdobyciu miasta wywieziono tam ludzi, którzy schronili się w vukovarskim szpitalu. Na miejscu byli oni bici, torturowani i finalnie rozstrzelani (pochowano ich w masowym grobie w okolicach sąsiedniego Grabova 20 listopada 1991).

W Ovcarach w miejscu gdzie odnaleziono jeden z masowych grobów ustawiono pomnik z gołębiem ulatującym ku niebu, a w budynku magazynowym, w którym przetrzymywano więźniów przed egzekucją utworzono Centrum Pamięci (Spomen Dom Ovčara). W ciemnej sali na ścianach zawieszono zdjęcia zamordowanych, a poniżej na słomie (nawiązanie do budynku gospodarczego fermy świń) umieszczono pamiątki po zamordowanych wydobyte z masowego grobu lub podarowane przez członków rodziny. Na środku znajduje się multimedialna instalacja – Spirala Zła, na której kolejne nazwiska ofiar mordu znikają w wirze pod ziemią. Uwagę przykuwa także podłoga, gdzie w betonie zostały zatopione łuski po nabojach

Vukovar stał się miastem bohaterem i symbolem wojny na Bałkanach, z kolei symbolem samego miasta stała się stojąca na niewielkim wzgórzu nad Dunajem wieża ciśnień (Vukovarski vodotoranj)

Górująca nad miastem wieża została ponad 600 razy ostrzelana przez serbską artylerię, ale przetrwała stając się symbolem oporu przeciw agresorowi

Wspominając o obronie wieży należy podkreślić bohaterskie czyny dwóch młodych Chorwatów – Ivicy Ivanika i Hrvoje Dzalto. To oni nie zważając na ciągły ostrzał codziennie wczesnym rankiem wspinali się na szczyt wieży i zawieszali na maszcie nową chorwacką flagę, dodając tym samym otuchy mieszkańcom i potwierdzając, że Vukovar wciąż walczy

W ruinach vukovarskiej wieży ciśnień zaaranżowano nowoczesne muzeum upamiętniające historię działań zbrojnych i oddające hołd bohaterskim obrońcom miasta. Na szczycie budowli ulokowano taras widokowy skąd roztacza się piękna panorama miasta, płynącego tuż obok Dunaju oraz Serbii po drugiej stronie rzeki

Innym ważnym miejscem pamięci w mieście jest szpital w Vukovarze (Vukovarska bolnica). W czasie oblężenia mimo iż posiadał wyraźne oznaczenia czerwonego krzyża był bezlitośnie ostrzeliwany. Na terenie szpitala utworzono miejsce pamięci – Place of Remembrance – Vukovar Hospital, gdzie prezentowana jest ekspozycja ukazująca realia pracy medyków w trakcie oblężenia miasta

Przy jednej z dróg wjazdowych do miasta stoi jeden z wielu zniszczonych w czasie bitwy czołgów. Obok zaaranżowano Dom pamięci chorwackich weteranów (Spomen dom hrvatskih branitelja). Wewnątrz budynku znajduje się kopuła zniszczonego czołgu, a na ścianach wypisano nazwiska 240 poległych członków 204 Brygady Vukovarskej

U ujścia rzeki Vuka do Dunaju stoi pomnik w kształcie krzyża (Bijeli Križ). Kamienny memoriał powstał ku pamięci tych, którzy oddali życie w obronie kraju. U podstawy krzyża widneje sentencja napisana głagolicą: „Navik on živi ki zgine pošteno” („Kto umiera uczciwie, żyje wiecznie”)

Tuż za granicami miasta znajduje się Cmentarz Ofiar Wojny Domowej (Memorijalno groblje žrtava domovinskog rata). Na środku nekropolii znajduje się duży pomnik o kształcie sześcianu, a wokół ustawiono prawie tysiąc białych krzyży upamietniających obrońców Vukovaru

Masowy grób w Ovčarze, Dom Pamięci Ovčara, Wieża ciśnień w Vukovarze, Szpital w Vukovarze 1991, Cmentarz Pamięci Ofiar Wojny Ojczyźnianej, Centrum Pamięci Wojny Ojczyźnianej, Dom Pamięci Chorwackich Weteranów przy ulicy Trpinjska czy Centralny krzyż u zbiegu Vuki i Dunaju są elementami specjalnej trasy turystycznej Vukovar Nokturn, jednoczącej wszystkie miejsca pamięci

Czas przyniósł refleksje. Po wojnie Vukovar i jego region zostały objęte administracją Organizacji Narodów Zjednoczonych i ponownie pokojowo włączone do Chorwacji w 1998 roku. Z kolei w 2010 roku prezydent Serbii Boris Tadić odwiedził miasto i przeprosił w imieniu swego państwa za zbrodnie wojenne w 1991 roku. Wizyta miała otworzyć drogę do przebaczenia i pojednania

18 listopada ustanowiono Dniem Pamięci Ofiar Vukovaru (święto państwowe). Tego dnia Chorwaci tłumnie przybywają do Vukovaru, by oddać hołd jego obrońcom, a także wszystkim ofiarom wojny 1991 roku

Na temat tragicznych wydarzeń z 1991 roku powstało wiele książek, filmów i piosenek. W jednym z utworów (Križevi Vukovara) Ante Matic śpiewa: „Tam są białe krzyże a Dunaj cicho płynie. Tam są nasi bohaterowie w grobach w Vukovarze! W deszczu cicho stali by zgnieść siły ciemności! Za nasze życie oddali wojownicy Vukovaru! Pomódl się nad grobami. I poznaj tych, którzy padli tu za swój dom! W sercu noszę tysiąc białych krzyży! Ocalę ich od zapomnienia! Słońce pieści równiny z naszymi synami. Czerwień, biel i niebieski – lecą ponad Vukovar! Na trawie białe krzyże, a w oczach łzy. Nasze zwycięstwo oznaczone jest flagą na wieży„

Na szczęście Vukovar podniósł się ze zniszczeń wojennych i został odbudowany. Tereny na wschód od rzeki Vuka to obszar starego miasta, natomiast na brzegu zachodnim rozwinęła się nowa zabudowa

Najbardziej reprezentacyjnym budynkiem miasta jest XVIII-wieczny Pałac Eltz (Dvorac Eltz). Obecnie w barokowej rezydencji rodziny Eltzów mieści się muzeum miejskie (Gradski muzej Vukovar), prezentujące historie Vukovaru i jego mieszkańców oraz historię rodu Eltzów

Na wzgórzu niedaleko wieży ciśnień stoi kompleks budynków Klasztoru Franciszkanów z Kościołem Świętych Filipa i Jakuba (Crkva sv. Filipa i Jakova). Oprócz charakterystycznego strzelistego kościoła z białą fasadą, na terenie klasztoru znajduje się Muzeum Franciszkańskie (Franjevački Muzej Vukovar), a w kryptach umieszczono sarkofagi rodziny Eltz

Głównym deptakiem odbudowanej vukovarskiej starówki jest ulica Franje Tudmana wzdłuż, której ciągną się efektowne kamienice z podcieniami. Uwagę zwraca także okazały budynek Grand Hotelu

W fasadach wielu budynków do dziś widać ślady po pociskach

W okolicach Vukovaru znajdują się nie tylko memoriały upamiętniające tragiczne wydarzenia z 1991 roku. W sąsiedniej miejscowości Mitnica znajduje się Park Pamięci Dudik (Spomen-park Dudik) czyli miejsce upamiętniające ofiary II wojny światowej, w szczególności 455 osób (głównie cywilów) rozstrzelanych na łące na obrzeżach Vukovaru

Kompleks składa się z 5 pomników w kształcie stożków oraz 27 kamiennych bloków (mających symbolizować kwiaty) rozmieszczonych nieregularnie na okolicznej łące. Cały teren otaczają stare drzewa morwy. Na jednym z elementów pomnika wyryto sentencje: „Wędrowcze, któryś wyruszył w przyszłość, zatrzymaj się i przy tym źródle napij się z czystości wody, piękna wolności, miłości tych, którzy za nią oddali życie. O morwy, wy stare morwy, czyż wasza dusza krwawi za tych, którzy tu padli i krwią swoją zasiali wolność, nie są oni tylko milczącą trawą, ale gwiaździstym szlakiem zapomnienia…”