Tirana - W 2 minuty

Tirana – stolica Albanii

Po śmierci legendarnego władcy Albanii – Skanderbega – terytorium znalazło się pod panowaniem osmańskim. To właśnie w tych czasach, a dokładnie w 1614 roku generał Sulejman Pasza Bargjini wybudował meczet i łaźnie, które stały się podwalinami późniejszego miasta

Szczególny wpływ na współczesny wygląd Tirany miały wydarzenia historyczne XX-wieku

W czasie II wojny światowej miasto było okupowane przez armię Mussoliniego. Włoskie wojska zostały wyparte w 1944 roku przez radziecki ruch oporu. Był to początek komunistycznej dyktatury, na czele której stał Enver Hodża i która odcisnęła ogromne piętno nie tylko na Tiranie, ale i na całej Albanii

O ile w całym kraju budowano tysiące bunkrów, to w Tiranie rozpoczęła się masowa budowa gmachów w stylu socjalistycznym, w których swoje siedziby miały instytucje państwowe

Problem szarego i smutnego miasta pełnego topornej zabudowy przywołującej wspomnienia reżimu komunistycznego dostrzeżono na początku XXI wieku. Ówczesny burmistrz Tirany Edi Rama podjął decyzję o częściowym wyburzeniu szpecącej miasto zabudowy oraz o pomalowaniu fasad pokomunistycznych budynków na jaskrawe kolory. Gruntowne zmiany urbanistyczne miasta szczególnie widać w dzielnicy Blloku. Stare blokowiska pomalowane na piękne kolory oraz fasady budynków pokryte artystycznym graffiti stały się znakiem rozpoznawczym tej części Tirany

Od zawsze sercem miasta był Plac Skanderbega (Sheshi Skënderbej). W czasach komuny było to miejsce pochodów i parad, dziś to nowoczesna przestrzeń spotkań mieszkańców i turystów odwiedzających stolice Albanii. Kiedyś na placu stał pomnik Stalina, dziś znajduje się tam konny posąg Skanderbega, będący jednym z symboli Tirany

Wokół wybrukowanego kolorowymi, kamiennymi płytami centralnego placu Tirany rozmieszczono budynki instytucji państwowych, znajduje się tam także kilka ważnych zabytków miasta. Wśród obiektów wokół placu i w jego najbliższej okolicy należy wymienić: Narodowe Muzeum Historyczne, Teatr Opery i Baletu, Meczet Ethem Beja wraz ze stojącą tuż za nim wieżą zegarową, Narodowy Bank Albanii, Bibliotekę Narodową Albanii, ratusz miejski i budynki ministerialne

Jednym z budynków pamiętających czasy komunistycznej dyktatury jest gmach Narodowego Muzeum Historycznego (Muzeu Historik Kombëtar), którego fasadę zdobi ogromna patriotyczna mozaika przedstawiająca 13 postaci związanych z różnymi okresami w historii państwa. Jest to największe muzeum w Albanii. Na kilku piętrach przygotowano ekspozycję przedstawiające kolejne epoki od czasów prehistorycznych aż po współczesność, pozwalające poznać zmieniającą się historię, kulturę i tradycje Albańczyków

Teatr Opery i Baletu (Teatri Kombetar i Operas dhe i Baletit) to największe centrum kulturalne stolicy, miejsce gdzie odbywają się premiery największych spektakli teatralnych i przedstawień muzycznych

Dyktat Hodży i doktryna komunistyczna skutecznie ograniczyły wpływy instytucji religijnych. W owym czasie w kraju o tradycjach muzułmańskich jedynym czynnym meczetem był stojący na Placu Skanderbega Meczet Ethema Beja (Xhamia e Haxhi Et’hem Beut). Miejsce modlitwy było otwarte połowicznie, bo wstęp do niego mieli tylko obcokrajowcy

Ów zakaz z czasem stał się gwoździem do trumny komunistycznego reżimu. W 1991 roku wokół meczetu odbyła się wielka demonstracja dotycząca swobód religijnych, która napędziła masowe protesty antykomunistyczne, które w efekcie doprowadziły do symbolicznego obalenia pomnika Envera Hodży i faktycznego końca dyktatury

Wnętrza wybudowanego w XVIII wieku meczetu zdobią freski, sztukaterie i malowidła sufitowe przedstawiające orientalne motywy i wzory. Meczet posiada jedną smukłą wieże minaretową, która wraz ze stojącą tuż obok Wieżą zegarową tworzy jeden kompleks architektoniczny

35-metrowa kamienna Wieża zegarowa (Kulla e Sahatit), łączy w sobie tradycje ornamentyki osmańskiej z architekturą charakterystyczną dla Europy Zachodniej. Na szczycie wieży ulokowano taras widokowy

Jeszcze do czasów II wojny światowej tuż obok Meczetu Ethema Beja i Wieży zegarowej stał monumentalny meczet Sulejmana Paszy, we wnętrzach którego znajdowało się sześć zabytkowych grobowców. W wyniku bombardowań miejsce kultu zostało całkowicie zniszczone

Obecnie w miejscu dawnego meczetu stoi Grobowiec Kaplana Paszy, który rządził Tiraną do śmierci w 1816 roku. Finalnie jego szczątki przeniesiono do Stambułu, ale niewielki, ośmioboczny, kamienny pomnik pozostał na jednej z ulic w nowoczesnej części Tirany. Co ciekawe do kształtu grobowca wkomponowano ścianę przyległego budynku hotelowego

W otoczeniu Placu Skanderbega uwagę przykuwają kolorowe budynki ministerialne oraz budynek Najwyższej Izby Kontroli, w fasadę którego wmurowano tablicę upamiętniającą tragicznie zmarłego prezydenta Lecha Kaczyńskiego

Obok budynku Najwyższej Izby Kontroli znajduje się wejście do kolejnego obiektu będącego reliktem przeszłości, a mianowicie do bunkra Bunk’Art 2

Kiedyś w schronie przeciwatomowym, w sytuacji zagrożenia mieli ukrywać się najważniejsi decydenci Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Dziś ulokowano tu muzeum przedstawiające realia życia w komunistycznej Albanii, ale przede wszystkim ukazujące mroczną część reżimu czyli działanie tajnych służb – aparatu inwigilacji i represji wobec społeczeństwa

W jednej z peryferyjnych dzielnic Tirany w największym w Albanii bunkrze przeciwatomowym znajduje się Bunk’Art 1, czyli muzeum dokumentujące historię totalitaryzmów w Albanii od 1939 roku do upadku komunizmu. W ogromnym podziemnym kompleksie liczącym aż pięć poziomów udostępniono do zwiedzania 106 pomieszczeń. Bunkier miał stanowić schronienie dla najważniejszych osób w państwie na wypadek ataku nuklearnego, więc w jego wnętrzach można zobaczyć oryginalnie urządzone prywatne pokoje Envera Hodży oraz innych dowódców politycznych i wojskowych. Spacerując długimi korytarzami w poszczególnych pomieszczeniach możemy zobaczyć m.in. sale dowodzenia z dokumentacją wojskową, wystawy poświęcone ówczesnej propagandzie, sportowi w Albanii w okresie komuny, czy przyjrzeć się bliżej założeniom programu budowy setek tysięcy bunkrów w okresie zimnej wojny

Trzecim muzeum ukazującym mroczne realia represji komunistycznych w Albanii jest położony w centrum miasta Dom Spadających Liści (Shtepia e Gjetheve)

Dlaczego Dom Spadających Liści? W ogrodzie otaczającym budynek rosną drzewa, które jako jedne z nielicznych w tym klimacie tracą liście na zimę, co w połączeniu z ciemną historią tego miejsca tworzy dodatkową aurę. W budynku początkowo znajdowała się pierwsza w Albanii… prywatna przychodnia położnicza. W czasach dyktatury budynek pełnił funkcje siedziby „Sigurimi” – tajnej albańskiej policji politycznej, czyli był de facto był centrum inwigilacji i terroru wobec obywateli

Dziś w placówce muzealnej urządzono centrum szpiegostwa, gdzie na wystawach można zobaczyć policyjne dokumenty, urządzenia podsłuchowe z fragmentami nagrań, cele przesłuchań oraz poznać metody działania tajnych służb m.in. poznać rodzaje stosowanych tortur czy zobaczyć w jaki sposób preparowane były dowody winy

„Rzut beretem” od Placu Skanderbega znajduje się także odnowiony bazar Pazari i Ri. Nowoczesna hala zachowała charakter starego targowiska, gdzie na poszczególnych stoiskach można kupić nie tylko lokalne artykuły spożywcze, warzywa i owoce, ale także pamiątki, rękodzieło oraz wiele artefaktów związanych z komunistyczną przeszłością kraju

Od centralnego placu miasta promieniście rozchodzą się główne aleje, z których najważniejsza to Aleja Męczenników Narodu (Bulevardi Dëshmorët e Kombit), biegnąca na południe w stronę Placu Matki Teresy i budynku Uniwersytetu w Tiranie. Bo obu stronach szerokiej alei znajdują się kolejne atrakcje stolicy

Idąc od Placu Skanderbega po lewej stronie do alei przylega elegancki deptak Shëtitorja Murat Toptani, który prowadzi do Zamku Toptani (Kalaja e Tiranës). Są to właściwie pozostałości po dawnym zamku (do dziś przetrwała długa kamienna ściana). Nie ma potwierdzonych zapisków historycznych dotyczących początków twierdzy, ale przyjmuje się, że warownia istniała w tym miejscu już za rządów cesarza Justyniana. Pewne jest, że przez długi czas właścicielami zamku była wpływowa rodzina Toptani. Obecnie za murami znajduje się strefa restauracyjna oraz niewielki bazar pełen stoisk z pamiątkami

W sąsiedztwie zamku stoi Meczet Namazgâh (Xhamia e Namazgjasë). Wspomniany wcześniej Meczet Ethema Beja jest raczej kameralną konstrukcją, dlatego w stolicy Albanii wybudowano wielki meczet, który odpowiadał potrzebom lokalnej społeczności. Budowę świątyni sfinansował rząd turecki i konstrukcyjnie przypomina ona wielkie meczety Stambułu (Turcja wspiera budowy meczetów także w innych krajach o tradycjach islamskich). Okazały gmach ma wielką kopułę i 4 minarety, a wnętrza zdobią okazałe dekoracje w stylu osmańskim

W pobliżu meczetu przepływa rzeka Lana, a tuż… obok jej koryta stoi XVIII-wieczny kamienny Most Garbarzy (Ura e Tabakëve). Kiedyś w tej dzielnicy Tirany istniały cechy garbarzy i rzeźników stąd wzięła się nazwa starej przeprawy. Dlaczego most stoi obok rzeki, a nie łączy obu jej brzegów? Otóż kiedyś most przecinał rzekę Lane, ale w latach 30-tych XX wieku zmieniono jej bieg i teraz przeprawa pełni jedynie funkcje turystyczne

Wracając i idąc dalej Aleją Męczenników Narodu po lewej stronie uwagę zwraca oryginalna instalacja artystyczna Reja „Chmura” (The Cloud) wykonana przez japońskiego architekta Sou Fujimoto. Składa się ona ze stalowych prętów pomalowanych na biało i połączonych ze sobą, tworzących 7-metrową konstrukcję o nieregularnym kształcie

Naprzeciw „The Cloud” po drugiej stronie alei znajduje się Park Rinia, miejsce wypoczynku mieszkańców Tirany, w którym znajduje się multimedialna fontanna oraz oryginalny 8-metrowy pomnik upamiętniający 100 rocznicę niepodległości Albanii

Idąc dalej aleją mijamy most nad rzeką Lana i docieramy do kolejnego symbolu Tirany czyli ogromnej piramidy. Wielki betonowy gmach zaprojektowała córka Envera Hodży i w czasie dyktatury mieściło się tam muzeum wodza narodu, a docelowo miało to być jego mauzoleum. Po śmierci Hodży, muzeum zamknięto, a budynek popadł w ruinę, psując panoramę miasta. Podjęto decyzję o rewitalizacji samego obiektu i jego bezpośredniego otoczenia. Dziś efektowna piramida stała się atrakcją turystyczną. Wewnątrz budynku działa centrum kulturalne i technologiczne. Na ścianach piramidy poprowadzono ciągi schodów, które prowadzą na szczyt, z którego roztacza się szeroka panorama miasta

Idąc dalej aleją, tym razem po prawej stronie znajduje się kolejny niewielki park Ismail Qemali Park, w którym ulokowano inną instalację artystyczną Postbllok. Jest to pomnik upamiętniający ofiary systemu totalitarnego, w skład którego wchodzą betonowe filary oraz odrestaurowany bunkier. Obok stoi fragment Muru Berlińskiego jaki miasto Berlin podarowało stolicy Albanii

Tuż za parkiem rozciąga się dzielnica Blloku, jedna z najdynamiczniej rozwijających się części Tirany. Kiedyś był to obszar zamknięty. Znajdowały się tutaj wille, w których mieszkali partyjni dygnitarze i nikt inny nie miał tu wstępu. Dziś jest zupełnie inaczej. Jest to dzielnica, która tętni życiem i kolorami. W miejscu dawnych willi pojawiły się bloki mieszkalne, których ściany ozdobiono muralami i pastelowymi kolorami. Pełno tutaj barów, kawiarni, restauracji i klubów muzycznych. Dzielnica stała się centrum życia nocnego stolicy

W sercu zmieniającej się dzielnicy Blloku znajduje się jeden budynek, który swą architekturą przywołuje czasy komunizmu. To willa Envera Hodży, luksusowy na owe czasy dom, w którym dyktator mieszkał wraz ze swoją rodziną

Tirana otoczona jest górami. Zbocza porośnięte są lasami bukowymi, a na jednym z nich utworzono Park Narodowy Dajti. Na górę można się dostać kolejką linową Dajti Ekspres, której dolna stacja znajduje się na przedmieściach Tirany

W stolicy Albanii znajduje się kilka miejsc, w których znajdziemy polskie akcenty. Oprócz wspomnianej wcześniej tablicy pamiątkowej ku czi prezydenta Lecha Kaczyńskiego, w południowej części miasta na rondzie tuż obok stadionu piłkarskiego znajduje się pomnik papieża Jan Pawła II (Shenjti Gjon Pali II), a niedaleko Uniwersytetu w Tiranie, znajduje się skwer gdzie ulokowano Pomnik Fryderyka Chopina (Sheshi Frederik Shopen)